'Ze dreigden ons te vermoorden'

Door Piet De Bruyn op 19 april 2018, over deze onderwerpen: Gelijke kansen, Holebi's en transgenders
'Ze dreigden ons te vermoorden' - Piet De Bruyn

Een VUB-masterstudent kreeg doodsbedreigingen omdat hij een kritisch stuk over de Armeense houding tegenover lhbt'ers schreef. Van Polen tot Tsjetsjenië en Armenië: zo is het echt gesteld met homorechten in het voormalige Oostblok.

'Eeyy faggot.Waarom ga je geen homo's verdedigen in Saudi-Arabië? Ben je bang om er te worden onthoofd? Wees gerust, in België ben je ook niet veilig. Ik heb m'n Armeense vrienden gevraagd om je te zoeken."

De Oostendse Rémy Bonny (23) trof vorige week dit bericht (uit het Engels vertaald) aan in zijn Instagram-inbox. De VUB'er doet onderzoek naar de positie van de lgbt-gemeenschap in post-Sovjetstaten. Voor het recente nummer van ZiZo, het holebi- en transgendermagazine van çavaria, heeft hij een stuk geschreven over de slechte situatie in Armenië dat duidelijk niet in goede aarde is gevallen. De politie heeft een proces-verbaal opgesteld en Unia zit ook op de zaak, voorlopig zonder succes.

"Ik laat er mijn slaap niet voor", zegt Bonny. "Mijn ouders en vrienden: dat is iets anders. Voor hen is het toch schrikken. Bedreigingen overtuigingen me nog meer dat mijn werk nodig is."

Plots worden de omstandigheden waarin miljoenen holebi's uit de voormalige Oostbloklanden verkeren heel tastbaar. Uit vergelijkend onderzoek van belangenvereniging ILGA Europe blijkt dat die helemaal onderaan bengelen op het vlak van gelijke rechten. Terwijl ons land net niet de top drie van Malta, Noorwegen en het VK vervolledigt, doet het voormalige Oostblok het erbarmelijk.

"Ze dreigden ons te vermoorden. We werden pervers genoemd." Anna, een queer activiste uit Oekraïne, getuigt over de avond wanneer extreemrechtse radicalen een holebifilmavond wilden verhinderen. "Deze mannen zeiden ons dat we het niet waard waren om in dezelfde straten rond te lopen als hen. De politie was daar en deed zo goed als niets."

"Natuurlijk ben ik al in elkaar geslagen", zegt de Armeense lhbt'er Max. "Dagelijks worden holebi's en transgenders in Armenië aangevallen. Op straat word ik nageroepen. De situatie is explosief. Via Facebook heb ik al smeekbeden verstuurd naar internationale holebiorganisaties: schiet ons te hulp. Alstublieft. Mijn berichten worden gemarkeerd als 'gelezen', niemand antwoordt."

De Poolse homo Edgar voelt zich geaccepteerd: "Ik woon in Warschau en omring me met mensen die me graag zien. Met mijn lief kan ik wel enkel hand in hand lopen in homovriendelijke straten. Ik kom uit een kleine stad. Daar heb ik het nog nooit geprobeerd. Dat is gewoon vragen om in elkaar te worden getimmerd."

Tante Lena

In de zoektocht naar liefde riskeren sommigen fysiek aangevallen te worden, gemarteld of gedood. Dat is niet altijd zo geweest. Begin vorige eeuw werden veel homoseksuelen aangetrokken tot het Oosten. Er was een zekere tolerantie tegenover holebi's in de vroege jaren van de Sovjet-Unie. "De Russische revolutie in 1917 veranderde de rol van de vrouw in de samenleving en hoe er naar seksualiteit werd gekeken", zegt Mathieu Lericq, onderzoeker aan de universiteit van Aix-Marseille. "Dat ging vrij ver. In de jaren daarop was er zelfs een belangrijke mate van seksuele vrijheid die ook homo's ten goede kwam. De wet die homoseksualiteit criminaliseerde, werd teruggeschroefd."

Alles veranderde opnieuw toen Stalin aan de macht kwam. Volgens zijn visie op de samenleving waren homo's moreel verwerpelijk en hoorden ze in de gevangenis thuis. Ze werden gezien als een symbool van westerse decadentie. VUB'er Rémy Bonny, gespecialiseerd in lhbt-politiek in de voormalige Oostbloklanden: "Stalin wilde het socialisme combineren met een zeer conservatief denken. Het kerngezin was het normale. In 1933 werd anaal en genitaal contact tussen mannen een misdaad met gevangenisstraffen tot vijf jaar."

De homobeweging moest ondergronds gaan. Homoseksualiteit werd gezien als het domein van fascisten en kindmisbruikers (in het Westen werd hetzelfde verkondigd). Een Sovjetsekshandleiding stelde: "Homo's proberen het vertrouwen van jongeren te winnen. Laat in geen enkel geval toe dat ze je aanraken. Mensen als deze moeten meteen worden aangegeven bij de administratieve organen zodat ze uit de maatschappij worden verwijderd."

Cruising, losse seksuele contacten in het openbaar, was in trek; die plekken werden 'pleshka' genoemd. Populairste ontmoetingsplaats was het standbeeld van Karl Marx op het Theaterplein.

Marx werd 'baas van de pleshka' genoemd, homomannen en -vrouwen doopten hem spottend tot homo-icoon om. In regionale centra stonden standbeelden van Lenin bij homo's bekend als 'tante Lena' en mannen regelden er dates met de legendarische woorden: "Ik zie je bij tante Lena."

In de Oost-Europese landen die tot de Sovjetinvloedssfeer behoorden, was de situatie anders. Lericq: "Daar stonden ze voor een dilemma: kunnen we minderheden criminaliseren die in de Tweede Wereldoorlog zijn gestigmatiseerd? Daardoor veranderde de wetgeving gradueel. Tegen het einde van de jaren zestig werd homoseksualiteit in veel Oost-Europese landen niet langer bestraft. Homofobie bleef wel sterk ingeburgerd."

Na het afbrokkelen van de Sovjet-Unie volgde Rusland. De situatie voor homo's werd meer leefbaar. De steun voor het liquideren van 'deviant gedrag' daalde bij de Russen significant. Leraars en dokters konden over homoseksualiteit praten als ze dat wilden.

Verpletterde schedel

Vandaag is alles anders. In Rusland kan er niet meer over homoseksualiteit worden gepraat in het openbaar, tenzij het in een negatieve context is. In 2013 werd in de Russische Doema de 'propagandawet' aangenomen. 388 parlementairen waren voor, 1 was tegen. Gay prides organiseren, homoseksuele vriendschappen gelijkstellen met heteroseksuele en over homorechten praten voor de klas (tenzij het negatief is) kan een boete opleveren tot 25.000 euro.

Voor de propagandawet leidde Milena een succesvol homomagazine in Moskou. Zelfs hetero's kochten het. "Toen dacht ik dat Russen homoseksualiteit als een prikkelend curiosum aanzagen, minder als een ziekte", zegt ze.

Nadat de wet was gestemd, moest ze het magazine opdoeken. Het klimaat jegens lgbt'ers veranderde ook gevoelig. "Een man sloeg mij in het gezicht op straat. Zomaar. Vanaf toen besefte ik dat ik niet meer gelukkig kon worden in Rusland."

Milena woont nu in de Verenigde Staten. Ze heeft er asiel aangevraagd: "Rusland is verloren."

Herkenbaar voor Boris Dittrich, directeur seksuele minderheden van Human Rights Watch. Hij wijst erop dat de sociale gevolgen van de wet veel erger zijn dan de sanctie zelf. "Er is geen gevangenisstraf, het is 'maar' een boete. De maatschappelijk nasleep is erger. Heel veel mensen zien lhbt'ers nu als tweederangsburgers."

In 2013 werd in de Russische stad Volgograd een homo sadistisch vermoord. Toen hij aan zijn drie maten vertelde dat hij homo was, staken ze hun bierfles in zijn rectum en verpletterden ze zijn schedel met een steen.

Homoseksualiteit is voor Poetin een manier om Ruslands superioriteit over het Westen te verzekeren. De acceptatie ervan is voor hem een bewijs van ons moreel en sociaal verval. "Na Jeltsin leek het in Rusland de goede kant op te gaan. Met Poetin is de klok teruggedraaid", zegt Dittrich. "Hij is afhankelijk van de conservatieve stem en heeft daarom de contacten met de Russisch-orthodoxe kerk aangehaald. Hij steunt op het nucleaire gezin: man, vrouw, twee kinderen."

"Rusland heeft het communisme laten varen en verkeert in een identiteitscrisis", vervolgt Bonny. "Ze moet op zoek naar een nieuwe interne vijand. Tijdens het communisme was dat religie, nu niet meer: Poetin is dikke vrienden met de kerk. Homo's zijn de nieuwe zondebok."

Poetin ziet ook dat de gelijkheid van seksuele oriëntaties in het Westen niet unaniem is geaccepteerd.

Dat laat Rusland toe een baken van hoop te zijn voor westerse reactionairen. Niet zelden spelen zijn diplomaten daar ook een rol in. Dittrich: "Russische diplomaten zijn extreem goed geschoold. Bij de Verenigde Naties zijn ze er bijvoorbeeld in geslaagd om een resolutie te laten aannemen voor 'het in ere houden van tradities'. Want ja, wat kan je daar nu op tegen hebben, was de redenering bij veel landen. Maar nadien gaf de Russische ambassadeur een persconferentie waarin hij duidelijk maakte dat dit een maatregel is tegen de verbreding van lhbt-rechten."

Uitstel van executie

Dat Russische conservatisme heeft twee gevolgen: een licht positief in Oost-Europa, een desastreus in de ex-Sovjetstaten. Daar zijn overheden kopieën van Ruslands propagandawet erdoor aan het jagen en erger.

De eerste berichten over Tsjetsjeense 'concentratiekampen' dateren nu van een jaar geleden. Volgens mensenrechtengroepen werden in Tsjetsjenië honderd mensen gemarteld. Drie zouden er zijn vermoord. Leider Ramzan Kadyrov ontkent dat die round-ups ooit hebben plaatsgevonden, "want homo's bestaan in Tsjetsjenië niet". Het Kremlin steunt hem daarin. Dittrich van Human Rights Watch is duidelijk: "Dit is een georkestreerde heksenjacht. Sommigen zijn spoorloos. We vermoeden dat zij dood zijn."

Piet De Bruyn (N-VA) volgt vanuit de Raad van Europa de situatie op de voet. Hij sprak met een van de slachtoffers: "Y werd ontvoerd door mannen in uniform en meegenomen naar een ondergronds complex op een oude militaire basis. Wat daar volgde, is pure waanzin: vernedering en foltering zonder oponthoud. Y bleef twaalf dagen opgesloten. Daarna gaf de bevelhebber aan zijn familie mee wat er met een mislukkeling als hem moest gebeuren. De familie-eer was gekrenkt. Bij thuiskomst gebruikte Y alle overredingskracht die hij nog had om zijn familie te overtuigen dat hij geen homo is. Hij kreeg uitstel van executie en is kunnen vluchten."

Volgens Dittrich is het geweld in Tsjetsjenië religieus gedreven, want de Russische deelrepubliek is islamitisch. Bonny spreekt dat tegen. "Sinds Kadyrov aan de macht is, doet hij alles om Poetin te paaien. Kadyrov bestaat niet zonder Poetin. Het soort islam dat Tsjetsjenen aanhangen, het soefisme, is een mystieke traditie binnen de vroege islam. Ze steunt op de homo-erotische relatie van dichter Jalal ad-Din Rumi met geestelijke Sjems Tebrizi in de 13de eeuw. Op die traditie kan je de concentratiekampen moeilijk rijmen. En tot twintig jaar geleden was Tsjetsjenië zelfs niet religieus."

Ontploffen

In de rest van de Kaukasus zou de boel ook weleens kunnen ontploffen. Vorig jaar werden ook in Azerbeidzjan homo's vastgehouden, brutaal mishandeld en gedwongen om de namen van andere homo's prijs te geven. De autoriteiten zeiden dat de arrestaties "noodzakelijk waren om seksueel overdraagbare aandoeningen te verhinderen". "En ook daar Rusland is de boosdoener", zegt Bonny. "Die landen staan onder gigantische economische druk. Ze kunnen niet anders dan in het gareel van Poetin lopen."

De gevolgen van het Russische conservatisme zijn dan weer licht positief in de Oost-Europese lidstaten. Die willen zich eerder afzetten tegen Russische denkbeelden. Bonny: "Ook al voert de kerk grootschalige campagnes om het traditionele gezin te promoten, je merkt onder de bevolking een hunker naar gelijke rechten. Ze staat vrij positief tegenover lhbt'ers. Op dat vlak weerspiegelt de politiek niet de meerderheid van de samenleving."

In Polen is de 'out and proud' Robert Biedron een van de grootste oppositieleiders. Hij zet alles in stelling om het in 2020 tegen huidig president Andrzej Duda op te nemen. In Servië zwaait een openlijk lesbische premier de plak en zo goed als alle lidstaten hebben lhbt-vertegenwoordigers in de parlementen. Tsjechië lijkt op weg om als eerste Oost-Europese land het homohuwelijk in te voeren.

"Ik ben gematigd optimistisch", zegt N-VA'er De Bruyn. "Zeker de jonge generatie wordt steeds progressiever. Politici in die regio beseffen dat ook."

De Oekraïense activiste Anna beaamt: "We zijn niet meer onzichtbaar. Zes jaar geleden waren er 300 mensen aanwezig op de gay pride in Kiev, vorig jaar 3000. De bevolking weet dat we bestaan. Nu moeten we hen enkel nog leren ons volledig te respecteren."

Bron: De Morgen, Do. 19 Apr. 2018, Pagina 17. Auteurs: Fernand van damme en inke gieghase

Hoe waardevol vond je dit artikel?

Geef hier je persoonlijke score in
De gemiddelde score is